«Ώρα φιλίας» στο ωράριο εργασίας: Το σουηδικό πείραμα κατά της μοναξιάς

Σε μια εποχή που η μοναξιά αναδεικνύεται σε σιωπηλή επιδημία για τις σύγχρονες κοινωνίες, η Σουηδία δοκιμάζει μια ασυνήθιστη, αλλά εξαιρετικά συμβολική ιδέα: πληρωμένο χρόνο εργασίας αφιερωμένο αποκλειστικά στη φιλία. Εργαζόμενοι σε μεγάλη φαρμακευτική αλυσίδα της χώρας συμμετέχουν σε πιλοτικό πρόγραμμα που τους δίνει τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν μέρος του ωραρίου τους για να συναντούν φίλους, να τηλεφωνούν σε αγαπημένα πρόσωπα ή να χτίζουν νέες κοινωνικές σχέσεις.

Το πρόγραμμα «friendcare» εφαρμόζεται πιλοτικά από την Apotek Hjärtat, μία από τις μεγαλύτερες αλυσίδες φαρμακείων της Σουηδίας, σε μια περίοδο όπου η σουηδική κυβέρνηση καλεί ανοιχτά τις επιχειρήσεις να αναλάβουν ενεργό ρόλο στην αντιμετώπιση της κοινωνικής απομόνωσης.

«Δεν είχα ούτε χρόνο ούτε ενέργεια για φίλους»

Η 45χρονη Γιασμίν Λίντμπεργκ εργάζεται σε κατάστημα της αλυσίδας σε εμπορικό πάρκο της πόλης Κάλμαρ, στη νότια Σουηδία. Οι βάρδιες είναι απαιτητικές και, όπως παραδέχεται, στο τέλος της ημέρας η κούραση δεν της άφηνε περιθώρια για κοινωνική ζωή. Μετά τον χωρισμό της πριν από τέσσερα χρόνια, οι κοινωνικές επαφές μειώθηκαν ακόμη περισσότερο, καθώς πολλές φιλίες ήταν συνδεδεμένες με ζευγάρια του κοινού τους κύκλου.

«Όταν γυρίζω σπίτι, είμαι εξαντλημένη. Δεν είχα ούτε χρόνο ούτε ενέργεια να δω φίλους», λέει, περιγράφοντας μια κατάσταση που για πολλούς εργαζόμενους δεν είναι εξαίρεση, αλλά κανόνας.

Μέσα από το πρόγραμμα friendcare, η Γιασμίν -όπως και άλλοι 10 συμμετέχοντες στο πιλοτικό στάδιο- έχει στη διάθεσή της 15 λεπτά την εβδομάδα ή μία ώρα τον μήνα, εντός εργάσιμου χρόνου, αποκλειστικά για τις κοινωνικές της σχέσεις. Μπορεί να τηλεφωνήσει, να κανονίσει μια συνάντηση ή ακόμη και να δει κάποιον από κοντά, όπως σημειώνει το BBC.

«Ήθελα να κάνω το καλύτερο για μένα. Να δώσω ένα "σπρώξιμο" στον εαυτό μου», λέει. «Νιώθω πιο χαρούμενη. Δεν μπορείς να ζεις μόνο μέσα από το διαδίκτυο».

Χρόνος, χρήματα και εκπαίδευση για τη φιλία

Η πρωτοβουλία δεν περιορίζεται μόνο στον χρόνο. Η Apotek Hjärtat παρέχει σε κάθε συμμετέχοντα και 1.000 σουηδικές κορόνες (περίπου 92,5 ευρώ) ετησίως για δραστηριότητες που σχετίζονται με τη φιλία - από έναν καφέ μέχρι μια κοινή έξοδο. Παράλληλα, όλοι οι εργαζόμενοι της εταιρείας, συνολικά περίπου 4.000 άτομα σε όλη τη Σουηδία, έχουν πρόσβαση σε διαδικτυακή εκπαίδευση για την αναγνώριση και την αντιμετώπιση της μοναξιάς.

Η διευθύνουσα σύμβουλος της εταιρείας, Μόνικα Μάγκνουσον, εξηγεί ότι η ιδέα γεννήθηκε εν μέρει μέσα από προηγούμενη συνεργασία με τη φιλανθρωπική οργάνωση ψυχικής υγείας Mind. «Διαπιστώσαμε πόσο μεγάλη διαφορά μπορούν να κάνουν ακόμη και σύντομες, ουσιαστικές συζητήσεις ανάμεσα σε φαρμακοποιούς και πελάτες που αισθάνονται απομονωμένοι», σημειώνει.

Το ερώτημα ήταν αν κάτι αντίστοιχο θα μπορούσε να λειτουργήσει και για τους ίδιους τους εργαζομένους.

Από το «friskvård» στο «vänvård»

Ο όρος friendcare -ή «vänvård» στα σουηδικά- δεν είναι τυχαίος. Αποτελεί λογοπαίγνιο με το «friskvård», το καθιερωμένο επίδομα ευεξίας που προσφέρουν πολλές σουηδικές εταιρείες, καλύπτοντας έξοδα για γυμναστική, μασάζ ή άλλες δραστηριότητες υγείας. Σε αρκετούς εργασιακούς χώρους υπάρχει ήδη και η λεγόμενη «ώρα ευεξίας» μέσα στην εβδομάδα.

«Αυτό που κάνουμε είναι μια αντανάκλαση αυτής της πρακτικής, αλλά με στόχο τη μοναξιά και τις ανθρώπινες σχέσεις», εξηγεί η Μάγκνουσον.

Σημαντικό είναι ότι στο πρόγραμμα μπορούσαν να δηλώσουν συμμετοχή και εργαζόμενοι που δεν ένιωθαν απαραίτητα μόνοι, αλλά ήθελαν να αφιερώνουν περισσότερο χρόνο σε ανθρώπους του περιβάλλοντός τους που βιώνουν απομόνωση.

Η μοναξιά ως ζήτημα δημόσιας υγείας

Η πρωτοβουλία της Apotek Hjärtat έρχεται σε μια συγκυρία όπου η σουηδική κυβέρνηση έχει θέσει τη μοναξιά ψηλά στην πολιτική ατζέντα. Το καλοκαίρι, η Υπηρεσία Δημόσιας Υγείας της Σουηδίας παρουσίασε την πρώτη εθνική στρατηγική για τη μείωση της μοναξιάς, κατόπιν εντολής της κυβέρνησης.

Ο υπουργός Υγείας, Γιάκομπ Φόρσμεντ, έχει χαρακτηρίσει τη μοναξιά μείζον ζήτημα δημόσιας υγείας, επικαλούμενος διεθνείς έρευνες που τη συνδέουν με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων, εγκεφαλικών επεισοδίων και πρόωρης θνησιμότητας.

«Επηρεάζει την υγεία, αλλά και την οικονομία», επισημαίνει, τονίζοντας ότι το κόστος για τα συστήματα υγείας και τις αναρρωτικές άδειες είναι σημαντικό.

Τα στοιχεία πίσω από το πρόβλημα

Σύμφωνα με έρευνες σε ευρωπαϊκό επίπεδο, περίπου το 14% των κατοίκων της Σουηδίας δηλώνουν ότι αισθάνονται μόνοι συχνά ή περιστασιακά, ποσοστό ελαφρώς υψηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ. Παράλληλα, μελέτη της Statistics Sweden το 2024 έδειξε ότι το 8% των ενηλίκων στη χώρα δεν έχει ούτε έναν στενό φίλο.

Ο Σουηδός ψυχολόγος Ντάνιελ Εκ, συν-συγγραφέας του βιβλίου «The Power of Friendship», επισημαίνει ότι οι πολιτισμικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες παίζουν σημαντικό ρόλο. Οι μακριοί, σκοτεινοί χειμώνες, η έμφαση στον προσωπικό χώρο και η δυσκολία «να σπάσει ο πάγος» λειτουργούν ανασταλτικά στη δημιουργία κοινωνικών δεσμών.

Περισσότερο από το 40% των νοικοκυριών στη Σουηδία αποτελείται από ένα μόνο άτομο, γεγονός που -σύμφωνα με στοιχεία της Υπηρεσίας Δημόσιας Υγείας- συνδέεται με υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς.

Θα επεκταθεί το μέτρο;

Στα κεντρικά γραφεία της Apotek Hjärtat στη Στοκχόλμη, η διοίκηση κρατά ακόμη επιφυλακτική στάση. Είναι νωρίς για αποφάσεις γενικευμένης εφαρμογής, ωστόσο τα πρώτα ερωτηματολόγια αυτοαξιολόγησης δείχνουν αυξημένη ικανοποίηση από τη ζωή στους συμμετέχοντες, σε σύγκριση με την περίοδο πριν από την έναρξη του προγράμματος.

Ο ίδιος ο υπουργός Υγείας παρακολουθεί στενά το εγχείρημα, χωρίς -προς το παρόν- να δεσμεύεται για κρατικά κίνητρα ή φορολογικές ελαφρύνσεις.

Παράλληλα, η Apotek Hjärtat συμμετέχει σε δίκτυο επιχειρήσεων με την ονομασία «Together against involuntary loneliness», στο οποίο μετέχουν περίπου 20 μεγάλες σκανδιναβικές εταιρείες, μεταξύ τους και η Ikea. Στόχος είναι η ανταλλαγή εμπειριών και πρακτικών για την αντιμετώπιση της μοναξιάς, πέρα από τον ανταγωνισμό της αγοράς.

Ένα κοινωνικό πείραμα με ευρύτερες προεκτάσεις

Αντίστοιχες πρωτοβουλίες εμφανίζονται ήδη και σε άλλες περιοχές της χώρας. Στην πόλη Πιτεό, στη βόρεια Σουηδία, επιχειρήσεις προσφέρουν επιδόματα ευεξίας για ομαδικές πολιτιστικές δραστηριότητες, όπως συναυλίες και θεατρικές παραστάσεις, με στόχο την κοινωνική ένταξη.

Για τους ειδικούς, τέτοιες δράσεις μπορούν να «χαμηλώσουν το κατώφλι» της κοινωνικής επαφής. Όμως, όπως σημειώνει ο Ντάνιελ Εκ, χρειάζεται και βαθύτερη συζήτηση για τις δομικές αιτίες: την ανεργία, τις εισοδηματικές ανισότητες, τον αστικό σχεδιασμό και τον αυξανόμενο χρόνο που περνούν οι νέοι στις ψηφιακές οθόνες.

Το σουηδικό πείραμα με την «ώρα φιλίας» ίσως δεν αποτελεί πανάκεια. Όμως ανοίγει έναν νέο δρόμο στη συζήτηση για το τι σημαίνει ευεξία στον σύγχρονο εργασιακό χώρο - και υπενθυμίζει ότι, τελικά, η κοινωνική σύνδεση δεν είναι πολυτέλεια, αλλά βασική ανάγκη.